Atzera begira
Urtebete esperantzaren bidetik:

1. Eszenatoki politikoa eta soziala markatu dituzten hamabi hilabeteko klabeak
2. Atzera begira: bi ondorio

Lehenengo zatia:

Gure konpromisoa giza eskubideak defendatzeko eta Euskadiren eraikuntza sozialean aurrera egiteko

Bigarren zatia:

Gure konpromisoa Elkarbizitzarako Itun Politiko Berri bat garatzeko

Azken gogoeta: Elkarrizketari uko egitea konponbidea ukatzea da

Atzera begira
Urtebete esperantzaren bidetik

“Elkarbizitzarako ekimena aurkeztu dizuet. Prozesua hasi dugu. Argi eta garbi hitz egin nahi dut, eta euskal gizarteari jakinarazi nahi diot konpromiso sendoa dudala ibilbide hori egiteko. Badakigu ez dela erraza izango, baina itxaropena aldarrikatu nahi dugu. Irtenbideak aldarrikatu nahi ditugu. Etorkizuna aldarrikatu nahi dugu”.
----------
“Badakigu nora joan nahi dugun eta badaukagu aukera. Baina beste zerbait garrantzitsuagoa da: konbentzituta gaude hori lortzeko euskal gizartearen babesa dugula”.

Bi paragrafo horietan laburbildu nuen orain dela urtebete Legebiltzar honetan Politika Orokorrari buruzko Eztabaidaren Osoko Bilkuran egin nuen hitzaldiaren azken atala. Eta bi paragrafo horietan biltzen dira zuzentzen dudan Gobernu honen jarduera politikoaren hiru osagaiak:

- Gure borondate tinkoa hasitako bidean aurrera egiteko.
- Bidean aurkituko genituen zailtasunak eta oztopoak egiaztatzea.
- Konbentzituta geunden aurrera egiteko euskal gizartearen gehiengoa gurekin zegoela.

Politika Orokorrari buruzko azkeneko eztabaida izan genuenetik hainbat gertaera izan dira eta gertaera horiei lasai begiratzeak emango digu aukera hiru osagai horiek noraino kontuan hartu diren ikusteko Euskadiren eta Espainiaren bilakaera politiko eta sozialean. Gainera, horrek eszenatoki zail eta konplikatu baten klabeak ulertzen lagunduko digu; izan ere, eszenatoki zail eta konplikatua izan du Eusko Jaurlaritzak euskal gizartearen aurrean hartutako konpromisoei erantzuna emateko. Jaurlaritzak gizartearen aurrean honako konpromiso hauek hartu zituen:

- Konpromisoa giza eskubideen defentsarako eta Euskadiren eraikuntza sozialean aurrera egiteko.
- Konpromisoa Elkarbizitzarako Itun politiko berri baten oinarriak garatzeko.

1. Eszenatoki politikoa eta soziala markatu dituzten hamabi hilabeteko klabeak:
Ez da nire asmoa urte zorabiagarri honetan zehar izan diren gertaera guztien deskribapen zehatza egitea; baina beharrezkoa ikusten dut horietako gertaera batzuk azpimarratzea, gizartean izan duten garrantzia eta eragin politikoagatik, inflexio puntu bat markatu dutelako eta ondorioek etorkizun hurbilean eragina izango dutelako.
Gertaera horietako batzuk gainditu egin dute euskal gizartearen harritzeko gaitasuna. Zailtasun-zailtasun, gizarte honek heldutasun eta lasaitasun gogoangarriak erakutsi ditu oraingoan ere.
Gure gizarteak bukatutzat eman nahi du indarkeriaz jositako eta normalizazio politiko ezak markatutako garaia. Soluzioaren bidean aurrera egin nahi du, pertsona guztien giza eskubideak eta Euskal Herriaren talde erabakiak errespetatzean oinarritutako bidean, hain zuzen ere.
Borroka hori, euskal gizarteak aurrera egiteko duen gogoaren eta konponbideari trabak jartzen saiatzen direnen arteko borroka hori, Euskadiko egoera politiko eta soziala markatu duten gertaera klabeen atzean dago, eta nire iritzian, honako hauek izan dira gertaera klabe horiek:

a) Elkarbizitzarako Proposamenaren aurkezpena. Garai politiko eta sozial berri baten hasiera.
Euskadi aurrera doan herria da; ez geldi dagoena.
Ez da gizarte geldia, mugitzen den gizartea baizik. Nire hitzaldiaren bigarren zatian zehatzago aztertuko ditugu Elkarbizitzarako proposamenak —euskal gizartearen aldaketa gogoari erantzuteko aurkeztu genuen proposamenak, hain zuzen— sortu duen eztabaida prozesua eta gizartearen parte hartzea. Baina, inork ezin du ukatu aurkeztutako Proposamenak garai politiko eta sozial berri bat ireki duela behin betiko eta eragile politiko guztien estrategiaren ardatza dela eta izango dela Euskadin nahiz Estatuan aurrerantzean ere.

b) ETAren indarkeria . Eskubide oinarrizkoena —bizi eskubidea,alegia— etengabe urratzea.
Zoritxarrez, ETAren indarkeriaren iraunkortasuna izugarria da azkeneko berrogei urteetan, Lizarrako itunak ekarri zuen su etena salbu.
ETAk oinarrizkoa den giza eskubide baten urraketaren adierazlerik nagusiena izaten jarraitzen du , bizi eskubidearena, alegia; eta horregatik, Euskal Herriaren gehiengoaren arbuioa sortzen du, eta behin betiko desagertzeko eskaria egiten dio.
ETAren indarkeria elkarbizitzaren aurkako minbizia da, errugabeko familien bizitza hondatzen du, eta Euskal Herriak munduan duen imajina izugarri kaltetzen du.
ETAk, ziur aski, herriaren ahotsari entzungor egiten eta gizakien ikuspuntutik mina eta oinazea eragiten jarraituko du. Baina, argi dago Herri honen agenda politikoa eta soziala ETAk markatzen zuen garaia bukatu dela. Euskal gizarteak gatazkak konpontzeko bide politiko eta demokratikoen alde egin du apustu. Mahai gainean proposamen irmo eta sendoa jarri dugu, Euskal Herriaren gogoa errespetatzea oinarri gisa hartuta, ETAren indarkeriari behin betiko ateak itxita eta ETA gure bizitzetatik botata.
Ikuspuntu honetatik, proposamen politiko honen aurkezpenak garai berri bat irekiko du: ETA ondoko garaia. ETA jabetu da horretaz, eta bere atentatuek komunikabideetan izan duten oihartzunaz baliatu izan da bide hori publikoki arbuiatzeko, jakin badakielako normalizazio politikoaren prozesuan aurrera egiteak bere amaiera ekarriko duela.

c) Prestigek eragindako krisialdia eta Irakeko Gerrari emandako laguntza. Espainiako Gobernuko politikaren bi adibide, euskal gizartearen nahitik urrun.
Prestigen ingurumen hondamendia eta Irakeko Gerraren giza hondamendia gertaera larriak izan dira eta lotura puntu bat dute biek: euskal gizartearen eta Espainiako gobernuaren artean dagoen ikaragarrizko amildegi eta dibortzioaren adierazlerik nagusienak izan dira.
Lehenengo kasuak Europako Atlantikoko itsasaldean eragina izan duen hondamendi ekologikorik handiena ekarri du, Gobernu Zentralak jarrera arduragabea, urruna eta nagusikeriazkoa hartu baitu, beste garai bateko jarrera eta ez gobernu serio eta arduratsu batek hartu behar duena.

Eraginkortasun gabeko jarrera horren aurrean, Eusko Jaurlaritza bera eta gure arrantzaleak lanean jarri gara gure hondartzak eta gure itsasaldea garbitzeko.
Kostaldea garbitzeko, 40 milioi eurotik gora aurreratu ditugu ekainaren 30era arte eta oraindik inork ez digu garbitasun gastu horien ordaina eman. Kopuru horrek gora egingo du, jakina.
Inork ez dio euskal gizarteari barkamenik eskatu ingurugiroari egindako kaltearengatik; ezta uda honetan gure hondartzetara etorri diren milaka pertsonei sortutako eragozpenengatik ere. Baina, larriagoa dena oraindik: Espainiako Gobernuko ordezkari bat bera ere ez da gai izan hondamendi horren benetako eraginaz eta etorkizunean izango duenaz informatzeko.
Espainiako Gobernuak sutsu lagundu zuen Iraken kontrako gerran, pertsona askoren suntsiketa ekarriko omen zuten armak desegiteko. Hori guztia dela eta, esan behar dut arma horiek ez direla agertu eta erabaki hori Alderdi Popularrak eta Aznar jaunak bakarrik hartutako erabakia dela.
Argi eta garbi esango dut erabaki hori legez kontrakoa, bidegabea eta desegokia izan dela eta erabaki horrek oraindik ere milaka eta milaka gizakien heriotza eta sufrimendua sortzen jarraitzen duela. Bakarrik aipatuko dut Iraken inbasioan laguntzeko erabakia Nazio Batuak alde batera utzita, Europako aliatuen kontra eta euskal gizartearen borondatearen kontra hartu zela; beraz, ez dugu uste erabaki horretan Espainiako Gobernuak orduan ordezkatu gintuenik, ezta orain ere ordezkatzen gaituenik. Horixe jakinarazi nion Nazio Batuen idazkari nagusiari, Kofi Annan jaunari.

d) Askatasunen eta giza eskubideen murrizketa. Demokrazian atzera pausua.
Alderdi Popularraren Gobernua “terrorismoaren kontra” ari dela sinistarazi nahi digu; baina mozorro horren azpian sistematikoki burutzen duen estrategiak askatasunen murrizketa dakar; baita demokrazian larriki atzera egitea ere.
Alderdi Popularrak bultzatutako estrategia horrek konponbideak gehiago urruntzen ditu, Alderdi Sozialistaren laguntza ulertezinarekin eta “Askatasunen aldeko eta Terrorismoaren aurkako Ituna” deitutakoaren babesean —izen hori guztiz desegokia bada ere—. Konponbidea ez da demokrazia murriztea, zabaltzea baino.

Alderdien Legea onartzeak eta horren atzetik Batasuna ilegaltzat jotzeak elkartzeko askatasuna murriztu dute eta aukera politiko bati botoa emateko eskubidea galarazi diete milaka euskal herritarrei. Horrek ez gaitu hurbiltzen, urrundu egiten gaitu irtenbideak bilatzetik.
Gainera, legebiltzar honek eta euskal gizarteak berak ere gaitzetsi egin zuten Alderdien Legea. Ondorioz, Giza Eskubideen Europako Auzitegian helegitea aurkeztu dugu, ez talde politiko bat defendatzeko —gainera, talde horrek Konstituzionalean helegitea aurkeztearen kontrako botoa eman baitzuen hemen, Legebiltzarrean—, baizik eta aipatutako Legeak eta Lege hori abalatzen duen Auzitegi Konstituzionalaren epaiak giza eskubideen babeserako Europako Hitzarmenean jasotako oinarrizko eskubideak hausten dituztela ikusi dugulako eta askatasun demokratikoen murrizketa onartezina dakartelako. Murrizketa horrek erabateko kezka eragin dio euskal gizarteari; eta Espainiako gizarteari ere kezka eragin beharko lioke.
Bestalde, Alderdi Popularrak diseinatu eta burututako estrategiari sor zaion mendetasunak zalantza eragin du euskal gizartean Espainiako sistema demokratikoaren zutabetako baten sinesgarritasunaz, hau da, botere judizialaren independentziaren eta objetibotasunaren sinesgarritasunaz; eta batez ere, Espainiako epaileen gobernu organoaren sinesgarritasunaz: alegia, Aginte Judizialaren Kontseilu Nagusiaren sinesgarritasunaz.
Auzitegi Gorenak Eusko Legebiltzarraren aurka ireki duen gatazka instituzional larriak eta Estatuko Fiskal Nagusiak legebiltzar honetako lehendakariaren eta mahaiko zenbait kideren aurka Euskal Herriko Justizia Auzitegi Nagusian aurkeztu zuen kereilak edozein muga politiko, juridiko eta instituzional gainditzen ditu guztiz. Ekimen horrek, gainera, gatazka eragin du eta Euskal Herriko Justizia Auzitegi Nagusiari aginpidea kendu dio.
Horrek argi erakusten du justizia gero eta politizatuago dagoela eta Espainiako demokraziako botereen banaketa gero eta zehaztugabeagoa dela. Banaketa hori gero eta lausoagoa da; eta hori ez du euskal gizarteak bakarrik ikusten, Espainiako gizartearen zati batek eta mundu ere ikusten du. Fraser Institute-n “Economic Freedom of the World 2003” txostenak adierazten du Espainiak atzerakada handia izan duela askatasun ekonomikoan —14 postu, hain zuzen ere— PPk gehiengo osoz gobernatzen duenetik eta hori, batez ere, gero eta independentzia judizial gutxiago dagoelako izan dela.
Egoera horren aurrean, nire erabateko gaitzespena azaldu nahi dut oraingoan ere publikoki, Botere Judizialak Eusko Legebiltzarraren eskuduntzetan inolako justifikaziorik gabe esku hartu duela iruditzen zaidalako. Adierazi nahi dut, baita ere, Legebiltzarreko lehendakariak eta mahaiko kideek Jaurlaritzaren elkartasuna eta laguntza guztia dutela, egin duten delitu bakarra euskal gizartearen borondatearen ordezkari legitimoa den erakunde honetako subiranotasuna eta autonomia defendatzea izan delako eta bidegabe akusatu dituztelako. Elkartasun hori Legebiltzarreko funtzionario eta langileei ere zabaldu nahi diet, eguneroko lana baldintzatu dietelako eta profesionaltasunaz zalantza egin dutelako.
Jokabide hori gehien eztabaidatu dena izan arren, ez da bakarra izan. Terrorismo delituen zigorrak 40 urtetara zabaltzeko kode penalaren ohiz kanpoko aldaketak “betiko kartzela zigorraren ataria” dakar, Gesto por la Paz erakundeak erabilitako hitzak erabiliz. Erabaki horretaz gain, Zaintzeko Epaitegi Zentrala sortu da, Madriletik kontrolatzeko Entzutegi Nazionalak ezarritako zigorrak oso osorik betetzen direla. Horrek guztiak bergizarteratze politikaren bukaera dakar, Ajuria-Eneako Itunaren zutabeetako batena.
Bestalde, Egunkaria itxi dute eta salaketa larriak izan dira egunkariko zuzendariak eta beste bederatzi pertsonak tratu txarrak jasan zituztela esanez. Horrek atxilotutako pertsonen giza eskubideak urratu ez ote diren susmarazteaz gain, informazioa jasotzeko eskubidea urratu eta euskarazko komunikabide baten aurka neurrigabe jokatu dela erakusten du argi.
Ekintza horiek guztiak denon gogoan dauden adibide batzuk baino ez dira, kate pisutsu baten mailak, seguritatea eta terrorismoaren kontrako borroka aitzakiatzat hartuta pertsona guztien askatasunak eta giza eskubideak larriki murrizten dituen kate pisutsu baten mailak, hain zuzen. Kate hori Eusko Legebiltzarraren gehiengoaren kontra eraikitzen ari dira, baita euskal gizartearen borondatearen kontra ere.

e) Maiatzaren 25eko hauteskundeak. Euskal gizarteak konponbide bat berretsi du.
Maiatzaren 25eko udal eta foru hauteskundeen aurretik hainbat egoera eta konnotazio berezi izan ziren eta horrek balio berezia ematen die hauteskunde horien emaitzei.
Alderdi Sozialistak eta Alderdi Popularrak euste horma modura aurkeztu zituzten hauteskunde horiek, euste horma horrek “Ibarretxe Plana” deitzen diotena trenbidetik aterako zuelakoan.
Aurrera egitea galarazi nahi zioten —Batasunaren boto ilegalizatuek D´Hont Legean uzten zuten hutsuneaz baliatuz, gainera — Euskal gizartean EAJ-EA eta EB koalizioak ordezkatzen duen bide zentralari.
Bada, euskal gizarteak desafioa onartu zuen eta baietz erantzun zuen.
Hasteko, abstentzioa diktadura jausi zenetik hona izan diren udal hauteskundeetako txikiena izan da, nahiz eta eszenatokia zailtasunez beteta egon. Euskaldunen %71 botoa ematera joan ziren.
Bigarrenik, egun dagoen egoera aldatzearen aurka dauden jarrera immobilistek, Alderdi Popularrak, Unidad Alavesak eta Alderdi Sozialistak ordezkatzen dituzten jarrera immobilistek, emandako botoen %37a lortu zuten.
Hirugarrenik, EAJ-EA koalizioa irabazle atera zen hiru euskal lurraldeetan. Ezker Batuak, Gobernuaren hirugarren kideak, bikoiztu egin zituen 1999ko hauteskundeetan lortutako emaitzak.

2. Atzera begira: bi ondorio

a) Lehenengo ondorio onarrizkoa: Euskal gizarteak elkarbizitzaren aldeko apustua egiten du.
Azken hamabi hilabete hauek markatu dituzten bost klabe edo gertaerek egungo egoera ulertzeko balio digute eta, nire iritzian, oinarrizko lehen ondorioa ekarri digute: euskal gizartearen gehiengoak elkarbizitzaren aldeko apustua egiten du eta krispazio, immobilismo eta indarkeria proposamenak arbuiatzen ditu. Horixe adierazten dute hauteskundeetako emaitzek eta egindako iritzi inkesta guztiek.
Laburbiltzeko, euskal gizarteak:

- Bakearen aldeko apustua egiten du eta berariaz arbuiatzen ditu terrorismoa, gerra eta bizitza eskubidearen urraketa guztiak.
- Demokrazia eta aniztasunaren alde egiten du apustu eta berariaz gaitzesten ditu demokrazian atzera egitea, euskal gizartearen zati bat baztertzea eta pertsonen oinarrizko eskubide zibil eta politikoak urratzea.
- Elkarrizketaren aldeko apustua egiten du eta ez ditu mehatxuak eta irainak ulertzen. Elkarrizketa ukatzen duenak konponbidea ukatzen baitu.
- Konponbideen aldeko apustua egiten du. Aldaketa onartu eta babesa ematen dio ez dagoelako iraganeko gatazkak luzatzeko prest. Konponbideak ekartzeko garaia da. Hori da euskal gizartearen gehiengoak eskatzen duena.

b) Bigarren ondorioa: euskal gizartearen bide zentrala gai da harresiak gainditzeko eta konponbidean aurrera egiteko.
Horixe da 2001eko otsailean Kursaaleko konpromisoarekin hasitako bidetik ateratzen den bigarren ondorioa. Une hartan bide bati ekin genion eta bide horretara elkartu da gizartearen gehiengoa, aldaketarekin gero eta itxaropentsuago baitago. Horrela frogatu zuen euskal gizarteak 2001eko maiatzaren 13ko hauteskundeetan eta horrela berretsi du aurtengo maiatzaren 25eko hauteskundeetan. Euskal gizartea gai izan da konponbidean jaso diren harresi eta zailtasun guztiak gainditzen joateko.
Konponbide horrek honako hauek ditu oinarri:

- Konpromiso etikoa eta pertsona guzti guztien giza eskubideak defendatzea.
- Euskadiren eraikuntza sozialarekiko konpromisoa, elkartasunean eta garapen jasangarrian oinarritutakoa.
- Elkarbizitzarako proposamenarekiko konpromisoa, euskal gizarteak etorkizunaz erabakitzeko eskubidea errespetatzean oinarritutakoa.

Jaurlaritza buru belarri ari da hasitako bidetik jarraitzeko eta hiru konpromiso horiei erantzuteko. Konpromiso horiek bete ditugula erakusteko, nire hitzaldia bi zatitan garatuko dut.
Lehenengo zatian, giza eskubideak defendatzeko eta Euskadiko eraikuntza sozialean aurrera egiteko hartutako konpromisoari erantzuteko Jaurlaritzak egin dituen jarduera nagusiak azpimarratuko ditut.
Bigarren zatia oso-osorik erabiliko dut Elkarbizitzarako Itun Politikoaren proposamenaren oinarrien garapena azaltzeko eta itun hori eztabaidatu eta tramitatzeko prozesua azaltzeko.
_ _ _ _ _ _ _ _ _

Lehenengo zatia:

Gure konpromisoa giza eskubideak defendatzeko eta Euskadiren eraikuntza sozialean aurrera egiteko

I. atala: Gure konpromisoa giza eskubideak defendatzeko.
Pertsona guzti-guztien giza eskubideak defendatzea beti izan da zuzentzen dudan gobernuaren oinarrizko lehentasuna eta aurrerantzean ere horrelaxe izango da. Askotan esan dut hori jendaurrean eta horixe esan nahi dut Legebiltzarreko oraingo eztabaida honetan ere.
Bizitza errespetatzea bidearen hasiera da. Oinarri nagusia da giza eskubideen defentsa eratzeko. Bizitzarik gabe, ez dago eskubiderik, ez dago elkarrizketarik, ez dago askatasunik. Bizitzarik gabe, ez dago ezer. Oinarrizko eskubide horren gainean, giza eskubide guzti-guztiak defendatzeko konpromisoak berekin dakar gure bihotzean hesi ikusezinak ez jasotzea, hesi horiek gure ondokoen oinazea eta samina ikustea galarazten baitigute.
Jaurlaritzak eutsi egingo dio euskal gizarte osoak hartu duen konpromiso bati; alegia, indarkeria, terrorismoa eta giza eskubide edota askatasunen edozein urraketa eraman behar dutenak defendatzeko hartu duen konpromisoari.
Gure ekimen guztiek giza eskubideak defendatzeko dugun konpromisoa sendotzeko dira. Ildo horretan, esan nahi dizuet Jaurlaritza prest dagoela iradokizun eta ekimen guztiak biltzeko, iradokizun eta ekimenok helburu hori egunez egun hobetzen laguntzen badute.
Gogora ekarri nahi ditut abiarazi edota abiaraziko ditugun ekimen nagusienak:

a) ETA Kanpora.
Abenduaren 22an Bilbon manifestazio handi bat egiteko deia egin zuen Eusko Jaurlaritzak “ETA kanpora” goiburu argi eta sendotzat hartuta. Jende ugari bildu zen han eta jendetza hark berriro eskatu zio ETAri behin betiko utz ditzala armak.
Eusko Jaurlaritzak ankerkeria gehiago ez egiteko behar diren baliabide guztiak eskaintzen jarraituko du, eta horixe erakusten du duela gutxi Bizkaia komandoa atxilotzeak. Zoritxarrez, ETAren atentatu basatiak deitoratu eta salatu beharko ditugu berriro, inolako errurik ez dutenei nahigabea eta oinazea baino ez baitiete eragiten; baina oinazeaz haraindi, itxaropena aldarrikatu behar dugu. ETAk ez du ezer ez inor ordezkatzen. Poliziaren eraginkortasuna, indarkeria erabiltzen dutenak justiziaren eskuetan uzteko; gizartearen gaitzespena; eta bide baketsuak eta demokratikoak erabiliz gatazkak konpontzeko proposamen politikoak aurkeztea: horra hor hiru aldaba-hots, ETAk etengabe entzun beharko dituenak eta aukera emango digutenak politikatik indarkeria behin betiko botatzeko.

b) Terrorismoaren biktimei laguntzea.
Eusko Jaurlaritzaren Barne sailburuak eta Terrorismoaren Biktimei Laguntzeko Bulegoaren zuzendariak lan egitasmo bat aurkeztu zioten 2002ko urriaren 22an Legebiltzar honetan berariaz sortutako batzorde txostengileari terrorismoaren biktimen egoera hobetzeko. Lan egitasmo horretan hainbat ekimen jaso dira: esaterako, epaiketetan biktimei laguntzeko zerbitzua sortzea; biktimek dirulaguntza gehiago jaso dezaten legea aldatzea; baita sailek elkarlanean informatzeko, sentsibilizatzeko eta hezteko hartu behar dituzten beste zenbait neurri ere.
Legebiltzarreko batzorde txostengilearen lana aberastu egin da beste ekarpen batzuekin eta ekainaren 25ean Legebiltzarrak terrorismoaren biktimei laguntza areagotzeko proposamen sorta handia onartu zuen. Lehendakaria naizenez, zorionak eman behar dizkiot Legebiltzarrari egindako lanagatik eta lortutako adostasunagatik, eta agintzen dut Jaurlaritzak gauzatu egingo dituela onartutako neurri horiek, gure eskumeneko badira. Horrezaz gain, Gobernu Zentralari eskatu nahi diot jende aurrean ager dezala bere konpromisoa Eusko Jaurlaritzarekin lan egiteko eta plan honi erantzun etiko eta ekonomikoa batera emateko.

c) Jazarpen indarkeriaren aurkako Plana.
Uztailaren 31n jazarpen indarkeriaren aurkako plan orokor bat aurkeztu nuen, Biktimei Laguntzeko Bulegoaren zuzendariak, Giza Eskubideen zuzendariak eta bi arlo horietaz arduratzen diren sailburuek lagunduta. Jazarpen indarkeriak Euskadin milaka pertsonei eragiten dienez, lehentasun osoa du euskal gizarte osoarentzat.
Horretarako, Herri honen lehen arduradun politikoa eta buruzagia naizenez, hitz eman dut gizartearen eta erakundeen laguntza jasotzeko sare bat eratuko dudala, sare horren bitartez jazarpen indarkeriaren biktimak babestu eta sistema demokratikoaren defentsa sendotzeko. Horretarako, Giza Eskubideen Zuzendaritzak, Biktimei Laguntzeko Zuzendaritza eta nik neuk osatutako gestio organo berezia eratu da —nik neuk zuzendu eta bultzatuko dut organo hori—organo horren bitartez biktimei gizartearen elkartasuna erakusteko behar diren baliabide politiko nahiz sozialak mobilizatzeko eta orain dauden ekimenak koordinatzeko, hala nola, EUDELEN adierazpen zibikoa, Biktimeen Zuzendaritzaren Laguntza Plana, edota lehen aipatu dudan ez legezko proposamenetik datozenak.

Bultzada politikoa eman nahi diogu konpromiso horri, konpromiso hori bidea baita mehatxatutakoek gizartean moldatzeko baldintzak berreskura ditzaten –mehatxatutakoek jazarpen indarkeria eraman behar ez dutenek dituzten baldintza berberak berreskura ditzaten, alegia eta aurrera egin nahi dugu elkarbizitza demokratikoaren baloreak defendatzen, horixe baita Eusko Jaurlaritzaren helburu politiko nagusiena.

d) Giza Eskubideen Behatokia.
Eusko Jaurlaritzak, Legebiltzar honetan iragarritako konpromisoa betez, inolako zuzenketarik egin gabe onartu zuen UNESCOren zuzendari nagusi ohiak, Mayor Zaragoza jaunak, aurkeztutako proposamena eta urtarrilaren 16an bere horretan bidali zuen Legebiltzarrera lege proposamen bezala eztabaidatzeko. Gure helburua ez da zatiketa eragitea, baizik eta adostasun handiena lortzea Behatokiak bere zeregin nagusiena bete dezan; alegia, pertsona guzti-guztien giza eskubideak eta askatasuna zain ditzan.
Jaurlaritzaren iritziz, adostasun zabala behar da Behatokiaren eraginkortasunaz eta legitimotasun sozialaz, Behatokia giza eskubideak defendatzeko eta euskal gizartea adiskidetzeko tresna independentea izango bada. Bistan da orain arte ez dela adostasun hori lortu. Hori dela eta, elkarrizketa eta negoziazio prozesu berri bat aurkeztu nahi Legebiltzarreko talde politikoei, Mayor Zaragoza jaunak aurkeztutako proiektuaren zenbait alderdi berrazteko, horrek adostasun zabalagoa ekartzen badu. Uste dugu Behatokiak nekez beteko dituela bere helburuak babes politiko eta sozial nahikoa ez badu.

e) Atxilotutako pertsonen eskubideak errespetatzea.
Eusko Jaurlaritzak pertsona guztien giza eskubideak errespetatzearen alde egiten du; atxilotutakoen eta delitu ikaragarriak egiteagatik epaitu eta zigortu dituztenen eskubideak errespetatzearen alde ere bai. Konpromiso hori betetzeko, honako erabaki hau hartu zuen Jaurlaritzaren Kontseiluak apirilaren 8an: espetxeetan sakabanatzeko politika gaitzestea eta askatasuna kendu dieten euskal herritar guztiak familiarengandik hurbilago dauden kartzeletara ekartzeko eskatzea. Erabaki horren berri eman zitzaien Espainiako Gobernuari eta Europan nahiz nazioartean giza eskubideen defentsarekin zerikusia duten beste zenbait erakunderi.

Halaber, apirilaren 10ean Barne sailburuak eta Justizia sailburuak inkomunikazio erregimenean atxilotutako pertsonei laguntzeko protokoloa abiarazi zuten atxilotu horien eskubideak bermatzeko. Estatu espainiarreko protokolo aitzindari horren arabera, honako neurri hauek burutu dira, besteak beste: erabateko azterketa mediku zehatzak egin dizkiete 24 orduro auzitegiko mediku ezberdinek eta senitartekoei etengabe jakinarazi zaie inkomunikazio erregimenean atxilotutako pertsonak non dauden, nola dauden eta zergatik atxilotu dituzten.

f) Genero indarkeriaren aurkako borroka.
Emakumeen aurkako indarkeria edozein gizarte zibilizaturentzat lotsagarria da. Ahulenen kontra indarkeria erabiltzea gaitz larria da XXI. mendean eta gure eskuetan dauden baliabide guztiak erabiliko ditugu gaitz horren kontra egiteko eta gaitz hori eragozteko.
Ildo horretan, erakunde arteko hitzarmen bat izenpetu zen tratu txarrak eta sexu erasoak jasandako emakumeei laguntza hobea eskaintzeko. Hitzarmen horren arabera, segurtasun plan zehatz bat onartu da, besteak beste, honako neurri hauek jasotzen dituena: biktimei informazio hobea eta laguntza handiagoa eskaintzea, laguntza juridikoa sendotzea, epai judizialak azkartzea, harrera etxebizitzak gehitzea eta genero indarkeria jasan behar duten pertsonak errazago laneratzea.
Horrezaz gain, adierazi nahi dizuet helburu hori — zuzenbidearen eta gizartearen bitartez, genero indarkeriaren kontra tinko borroka egiteko helburu hori, alegia—kontuan hartuko dela Berdintasunari buruzko Legean. Lege hori gizarteari aurkeztu bezain laster bidaliko dugu hona, Legebiltzarrera.

II. atala: Gure konpromisoa autogobernua sakontzeko.
Legebiltzar honetan iragarri nuen asmo sendoa nuela autogobernua sakontzeko eta Gernikako Estatutua onartu ondoren 24 urte pasa eta euskal erakundeei transferitu gabeko gaiak garatzeko. Zergatik hartu genuen konpromiso hori? Ba, eskakizun demokratikoa izateaz gain, euskal gizartearen ongizatea areagotuko duelako. Prestige kasuak erakusten du hori argien, eta Eusko Jaurlaritzak gure itsasertza garbitzeko egin duen lana ontzat hartu dute euskal herritar gehienek.

Orain gizarteari Estatutu gehiago behar dela esatea goresgarria da, baina ez da oso sinesgarria, hori esaten dutenek Estatutua betetzeko erantzukizuna izan baitzuten Espainiako Gobernua zuzendu zuten 14 urteetan, eta azkenaldi honetan, zoritxarrez, PPrekin bat egin baitute “gurpiletan makilak sartzeko” eta autogobernuari eraso egiteko estrategian.

a) “Gurpiletan makilak sartzea”
Lehenengo eta behin, zerbait adierazi behar dizuet: Administrazio Publikoetarako ministroak ez du gurekin harreman epistolarra baino izan eta ez da behin ere bildu azken bi urteotan, biltzeko eskatu badiogu ere behin eta berriz. Tamalgarria, gero! Erakundeei zor zaien errespetu falta ez ezik, Gernikako Estatutua betetzeko gogo falta ere erakusten baitu horrek. Hori esatea ez da iritzi subjektibo bat azaltzea, Espainiako Gobernuaren arduradunek publikoki esan baitute garapen autonomikoa bukatu dela.
Hortik aurrera, autogobernuari etengabe egin diote eraso. Irakaskuntzaren Kalitateari buruzko Lege Organikoak, 2002ko abenduan onartu zenak, eta lege hori garatzeko ekainaren 27an emandako dekretuek helburu bat dute, Hezkuntza ministroak esandakoaren arabera: “una inequívoca visión nacional” lortzea Historian, Geografian eta Literaturan. Garbi dago hezkuntza berriro nazionalizatze horrek eskumenak inbaditzen dituela eta autogobernua erasotzen duela.

Ekimen horiei beste debeku bat gaineratu behar diegu: Ministro Kontseiluak 2003ko otsailaren 7an onartutako lege aurreproiektuaren arabera, autonomia erkidegoek ezin dituzte bere gain hartu prestazio sozialen alorreko zereginak.
Etengabeko prestakuntzarako eredu berriak 2004ko urtarrilaren 1ean hartuko du indarra; eta horrek aukera emango dio Espainiako Gobernuari Auzitegi Konstituzionalaren 2002ko apirilaren 25eko epaia saihesteko, epai horrek transferentzia hori autonomia erkidegoei nahitaez eman beharrekoa dela adierazi arren.
Izatezko bikoteen Berdintasunari buruzko Legea Konstituzioaren aurkakoa dela eta errekurtsoa aurkeztuko dela iragartzea; Aurrezki Kutxen Euskal Legearen aurka errekurtsoak aurkeztea PPk et PSOEk Auzitegi Konstituzionalean; Azalera Handiei buruzko euskal Legearen aurka errekurtsoa aurkeztea; Euskal Y-aren trenbide zatien lizitazioak eragindako polemika; eta batez ere, kupoak osasun arloko 32,2 milioi euro erregularizatzea dela-eta erakundeen artean eragin duen gatazka. Horra hor, ongi zehaztutako eta milimetroz milimetro burututako estrategia baten erakusgaiak; euskal autogobernuari eraso egiteko estrategiarenak, alegia.
Arinkeria osoz leporatu zaio Eusko Jaurlaritzari norgehiagoka politika burutzen duela; guk, ordea, euskal herritarren interesak baino ez ditugu defendatzen.
Baina hauxe da egia: Gobernu Zentralak inolako justifikaziorik gabe atzeratzen du nahi Prestigen hondamendiak eragindako gastuak konpentsatzea edota Ertzaintza gehitzea finantzatzea. Ezta behin eta berriz eskatutako hainbat gai —hala nola, enplegurako politika aktiboak, etengabeko prestakuntza, ikerketa, presondegiak administratzea, itsas salbamendua, udal hauteskundeak, autobiak, lan eta gizarte segurantzaren ikuskaritza, eta abar—transferitzea ere.

b) Autogobernua sakontzeko konpromisoa.
Dena dela, sendoa da autogobernua sakontzeko eta Estatutu Ituna osorik betetzeko dugun konpromisoa. Ildo horretan, 2003ko ekitaldirako onartu diren aurrekontuetan lehenengo aldiz jaso dugu eranskin bat eta Eusko Jaurlaritzak transferitutako gabeko gaietan egin duen gastu publikoa kuantifikatu da eranskin horretan. Aurtengo gastua 168,4 milioi eurokoa da —28.000 milioi pezeta baino gehixeago garai batean—, Eusko Jaurlaritzaren hainbat sailek gestionatzen duten diru kopurua baino gehiago. Gastu hori hezkuntza eta ikerketa programetan eta enplegua eta prestakuntza programetan banatzen da batez ere: 151 milioi euro bi kapitulu horietan.
Baina aurrekontuetako diru izendapen horietaz gain, bestelako neurri batzuk ere burutu ditugu transferitu gabeko eskumenez baliatzeko: sailek ikerkuntza eta garapenerako dituzten programak burutu dituzte; Osalan-ek lan segurtasunerako azterketa eta laguntza teknikoa hartu du bere gain; Kalitatea fundazioak arrantzagiak ezagutarazten lagundu du; Prestigen hondamendiari aurre egin eta ingurumena zaintzeko programak burutu ditugu; laster Euskal Trenbide Sarea sortuko dugu, sare horren bitartez tren zerbitzuak eskaintzeko; Justiziaren Euskal Behatokia abian jarriko da, justizia alorrean erantzun gabeko premiei erantzuna emateko; Enplegurako Euskal Zerbitzu bat, Lanbide, eratu da 2003-2006 Enplegu Planaren barruan; eta presondegi politikaren gestioa hobetuko duten programak zehaztu eta burutu ditugu.

Laburbilduz, Gobernu Zentralak behin eta berriz ezetz esan arren, Gernikako Estatutua osorik betetzeko dugun konpromisoa betetzen jarraituko dugu, uko egin gabe, kupoaren bitartez, gai horietan egindako gastuak tinko negoziatzeari. Zergatik? Ba, autogobernuak euskal herritarren ongizatea gehitzea ekarri duelako eta aurrerantzean ere horixe ekarriko duelako. Konbentzituta gaude autogobernu gehiago izateak ongizate gehiago ekarriko diela euskal herritar guzti-guztiei. Beraz, alde batek gure autogobernua murrizteko hartzen dituen neurriak eta ekimenak Gernikako Estatutuaren espirituaren eta letraren aurkakoak dira zuzenbidez, eta euskal gizartea bidegabe zigortzen dute. Euskal erakundeek eta nik, lehendakaria naizen honek, ezin dugu horrelakorik onartu.

III. atala: Gure konpromisoa elkartasuna eta justizia sozialarekiko.
Giza eskubideak defendatzea gure lehentasun etikoaren bada, elkartasuna eta justizia soziala bultzatzeko ekimenek Jaurlaritzaren ardatz nagusia osatzen dute Euskadiren eraikuntza sozialean aurrera egiteko.
Hori dela eta, hainbat neurri eta jarduera egitasmo abiarazi ditugu aurreko urtea politikoan, euskal gizartearekiko ditugun konpromisoei erantzuten jarraitzeko.

a) Gure konpromisoa hezkuntzarekiko, uztailaren 29an Euskal Unibertsitate Sistemari buruzko Legearen aurreproiektua onartuz. Onartutako aurreproiektu horrek eratutako euskal unibertsitate sistema integratua eta eleanitza da, Europara begira dago eta kalitatean oinarritzen da.
Halaber, azpimarratu behar dugu egonkortasun hitzarmena erdietsi dugula Euskal Unibertsitate Publikoarekin, 31 milioi euroko ekarpen berezia eginez. Ekarpen hori eta hil honetako 23an 8,2 milioi euroko dirulaguntza ematea kalitatezko unibertsitate sistema publikoa sendotzeko egin dugun apustuaren adierazgarri onenak dira.
Bestelakoak direla eta, gogora ekarri behar dugu Jaurlaritzak konpromisoa duela 1.000 plaza publiko gehiago sortzeko 0-3 urteko hezkuntza tartean. Bultzada horrekin arautu eta orekatu egingo da hezkuntza tarte hori eta 43.000 plaza hainbanatuko dira sare publikoan eta sare pribatuan.
Bestalde, Lanbide Heziketarako Planak bultzada erabakigarria izan du, gure erkidegoko lanbide heziketako ikastetxe guztiak ekipamendu aurreratuez eta banda zabaleko sistema batez hornitu baititugu.

b) Gure konpromisoa integrazio sozialarekiko, 2003-2005 aldirako Gizarteratzeko Euskal Plana onartuz. Plan horrek 2.586 milioi euro ditu, euskal administrazioek txirotasunaren eta bazterketa sozialaren kontrako ekimenak koordina ditzaten. Plan horren bitartez, oinarrizko errenta jaso nahi da apurka gutxieneko soldataren %86ra iritsi arte eta bazterketa soziala izateko arriskua duten pertsonei gizarteratzen lagundu nahi zaie.
Halaber, Bazterketa sozialaren aurkako Legearen proiektua aldatu dugu eta oinarrizko errentaren laguntzak jasotzeko gutxieneko adina 23 urteetara jaitsi dugu.
Azkenik, atal honetan azpimarratu behar dugu Inmigrazioaren Euskal Behatokia abian jarriko dela EHUren lankidetzarekin. Inmigrazioaren Euskal Planean sartutako behatoki hori eratzeko lanak bukatzear daude; behatoki horren bitartez, Euskadiko inmigrazioaren arazoak ezagutuko ditugu eta inmigranteei bana-banan lagunduko diegu gizartean integratzen, aniztasuna errespetatzetik abiatuta.

c) Gure konpromisoa berdintasunarekiko, Familiari laguntzeko Plana garatuz. Plan hori onuragarria izan da Euskadiko 12.000 familia baino gehiagorentzat, eta plan horren bitartez familia eta lana bateratzeko trabak gutxitzen ari gara.
Emakumeek eta gizonek batera eraiki behar dugu gure etorkizuna; eta berdintasunarekiko konpromiso hau dela-eta, pozez iragarri nahi dizuet Jaurlaritzak 2003. urtea bukatu baino lehen bidaliko duela legebiltzar honetara berdintasunerako Legearen proiektua. Aurreproiektua idatzita dago eta, erakundeen eta gizarte eragileen ekarpenak jasotzen dituenean, aitzindaria izango da estatuan eta erreferente aurreratua Europan, neurri sorta integratua jasotzen baitu bazterketa saihesteko eta gizonen eta emakumeen arteko benetako berdintasun erdiesteko gure erkidegoan.
Horrezaz gain, azpimarratu behar dugu, gertaera gogoangarria baita, Izatezko Bikoteen Legea onartu dela maiatzean. Lege horrek sexu-orientazioa dela eta sortutako bazterketa gainditzen lagunduko du ezbairik gabe.

d) Gure konpromisoa enpleguarekiko eta laneko segurtasunarekiko, uztailaren 22an 2003-2006 aldirako Enplegurako Euskal Plana onartuz. Plan horrek arreta berezia eskainiko die lan merkatuan barneratzeko zailtasunak dituztenei. Plan horren bitartez, erakunde berri bat, Lanbide, eratuko da, enplegurako zerbitzu integrala izan dadin eta langabetuei banaka, borondatez eta doan eskaini diezazkien laguntza, orientazioa eta laneratze programak.
Halaber, Laneko Segurtasun eta Osasunerako Plan Zuzentzailea onartu zuen Jaurlaritzak uztailaren 29an laneko ezbehar kopurua jaisteko. Horretarako, besteak beste, lan ikuskatzaileen talde propioa sortuko du euskal administrazioan eta ikuskatzaileok Osalan Euskal Institutuaren bitartez gauzatuko dute euren lana.

e) Gure konpromisoa etxebizitzarekiko,,Etxebizitzaren Plan Zuzentzailea burutuz. Plan horren bitartez, 7.200 etxebizitza merkaturatuko dira aurten. Horietatik guztietatik, 4.700 babes ofizialeko etxebizitza berriak izango dira; eta gainontzeko 2.500 lehenagoko etxebizitzak izango dira, erabilitako etxebizitzak erosteko edota alokatzeko dirulaguntzen bitartez merkaturatuko direnak. Gure erkidegoan etxebizitzen %35 babes ofizialekoak dira; ehuneko hori Estatuko altuenetakoa bada ere, zortzi urtetan kuota hori %50a baino gorago ezartzea da gure helburua.
Horren osagarri, Lurzoruaren Legea adosten ari gara erakundeekin eta udalekin, espekulazioari amaiera emateko eta euskal herritarrek etxebizitza duina izateko duten eskubidea gauzatzeko.

f) Gure konpromisoa osasunarekiko, Osasun Plan berria onartuz, euskal herritarren osasuna hobetzen gehien eragiten duten faktore guztiei ekiteko. Argiak baino argiagoak dira etengabeko ahalegin horren emaitzak. Osasunari buruzko azken inkestak nabarmentzen duenez, euskal herritarrak dira mundu osoan bizi itxaropen handienetakoa dutenak eta azken hamarkadan 6 urte gehitu dizkiote euskal herritarrek osasuntsu bizi diren aldiari.
Ildo horretan, eta kalitatezko osasungintza eskaini asmoz, Osasun Berrikuntzarako eta Ikerketarako Euskal Fundazioa sortu dugu.
Azkenik, eta osasunaren eta gizatasunaren alorrean, azpimarratu behar dugu Aurrez Adierazitako Borondateen Legea onartu dela. Bizi testamentua ere deitzen zaion lege hori indarrean dago eta iritzi onak bildu ditu osasun sistema osoan, Ekonomia eta Gizarte Arazoetako Batzordean eta Aholku Batzorde Bioetikoan.

g) Gure konpromisoa kulturarekiko, gazteekiko eta kirolarekiko Kulturaren Euskal Plana eginez. Plan horren ildo nagusiak Villa Suso Jauregian aurkeztu ziren maiatzaren 28an. Urte bete luze lanean aritu eta 400 pertsona baino gehiagok parte hartu ondoren, euskal kulturgune anitza eta irekia osatzea izango du helburu. Gizartearen integrazioan kultura erabiliko du, gizarteko identitateak elkar onartu eta elkarrekin hitz egin ondoren.
Ikus-entzunezkoen euskal sektorea ere indartu dugu, ekainean Ikus-entzunezkoen Liburu Zuria onartuz eta euskal erakunde guztiek parte hartzen duten batzorde bat osatu da etorkizuneko sektore berri honi bultzada emateko.
Bestalde, Euskadiko II. Gazte Plana indartu dugu eta udaletan ere ezartzen hasi gara foru aldundien lankidetzarekin.
Halaber, uztailaren 22an Kirolaren Euskal Plana onartu zen 2003-2007 aldirako, kirol zerbitzuak gehitzeko eta kirolaren bitartez kultura transmititzeko eta gure herriaren irudia Estatuan nahiz nazioartean zabaltzeko.

IV. atala: Gure konpromisoa garapen jasangarriarekiko.
Garapen jasangarria Jaurlaritzak “ipartzat” hartzen du aurrerapen etikoa erdiesteko gestioetan. Euskadik garapen jasangarria bermatuz baino ez du burutuko elkartasunerako eta justizia sozialerako politika eraginkorra.
Konpromiso horri erantzuna emateko, hainbat jardunbide burutu dira. Hona hemen aipagarrienak:

a) Gure konpromisoa Informazioaren Gizartearekiko, Euskadi Informazioaren Gizartean izeneko Planaren burutuz. Plan horri esker, gure erkidegoak hiru urte baino ez ditu behar izan Interneten erabiltzaile kopurua %7tik %30era pasatzeko, eta Estatuko bederatzigarren erkidegoa izatetik lehenengo erkidegoa izatera iristeko.
6.030 ordenagailu jarri ditugu Hezkuntza Sare Publikoan eta 6.381 sare pribatuan, ordenadoreko ikasle kopurua 21etik 11ra jaitsiz gure hezkuntza sisteman.
Halaber, sinadura elektronikoa sustatzeko erakunde publiko bat, IZENPE, sortu da eta euskal erakunde guztiek hartzen dute parte bertan. Konekta Zaitez programa ere arrakastaz burutu dugu eta orain Euskadin ia 180.000 ordenadore gehiago daude Interneti lotuta.
Hona hemen Informazioaren Gizartea bultzatzeko burutu ditugun beste zenbait ekimen aipagarri: osasun txartel elektronikoa abiarazi; arrisku kapitalaren fondo berezia eratu; Euskonix puntu neutroa sortu; eta Landanet sarea abiarazi lehen sektorean.

b) Gure konpromisoa Ikerketa eta Garapenarekiko. Eskura ditugun azken datuen arabera, 2002aren hasieran gure I+G ratioa BPGaren %1,5ekoa izan da eta 20 aldiz biderkatu dugu gure ahalegina azken hogei urteotan. Horrek berretsi egin digu lauzpabost urteetan lortuko dugula Europarekiko konbergentzia.
Helburu horretan aurrera egiteko, ikerketa alorreko sektore estrategikoen garapena bultzatzen ari gara Zientzia eta Teknologia Planaren eremuan. Horretarako, otsailean onartu zen “Biobask 2010” programa bakarrik aipatuko dut eredu gisa. Programa horren bidez, bioteknologiarekin erlazioa duten 40 enpresa berri sortuko dira eta horiek 3.000 lanpostu berri emango dituzte. Programa hori martxan jartzeak eta Miramonen eta Zamudion bi zentro bioteknologiko berri irekitzeak etorkizuneko sektore ekonomiko berri bat sortzeko bultzada erabakigarria ekarriko dute.

c) Gure konpromisoa ingurumen jasangarriarekiko. Johannesburgoko Mundu Bileran garapen jasangarrirako eskualde sarea abiarazi zen eta Euskadi sare horren burua da. Nazio Batuen Erakundeak berariaz onartu du sare horrek funtsezko zeregina duela.
Jasangarritasuna da Jaurlaritzaren kudeaketaren oinarrizko tresna, “2002-2020 Garapen jasangarrirako Euskal Estrategia" martxan jartzeak adierazten duen bezala. Estrategia honen esparruan hainbat ekintza garatu dira: Hondakin Arriskutsuen Kudeaketarako Plana onartzea; Lurzorua Babesteko Legearen aurreproiektua bukatzea; Zona Hezeetako Lurralde Plan Sektoriala eta Itsasertza Babesteko Plana onartzea; Babestutako natur guneen euskal katalogoa onartzea, Uraren Legearen aurreproiektua bukatzea, eta euskal industriarekin ingurumenari buruzko hitzarmen sektorialak sinatzea, hondakin gutxiago sortzeko eta kutsadura murrizteko

d) Gure konpromisoa azpiegitura eta garraioekiko. Argi erakusten du hori Euskadi 2003 ekimenak eta, komunikazioen eta hidraulikaren esparruko azpiegitura estrategikoak garatzeko, Eusko Jaurlaritza eta Foru Aldundien artean izenpetutako Hitzarmenak. Ahalegin horri esker, bultzada erabakigarria jasoko dute bi proiektu garrantzitsuk: Eibar eta Gasteiz arteko autobiak eta metroaren II. Lineak.
Aipamen berezia merezi du Jaurlaritzak abiada handiko tren-sarearekiko hartu duen konpromisoak. Urte luzez atzeratuta ibili ondoren, ez gaude prest etorkizuneko trena pasatzen uzteko. 2010. urtean Madril-Gasteiz-Dax lotura eginda ikusi nahi badugu, ez dugu denbora alferrik galdu behar.
Horixe izan da, eta ez besterik, Jaurlaritzak izan duen helburua uztailean euskal Y aren Gipuzkako lau zatiak egiteko proiektuen idazketa konkurtsora atera eta esleitzeko. Esleitutako zatiak ez dituzte inondik inora Administrazio Zentralak aurrera eraman dituen ekintzak oztopatzen, ezta estaltzen ere. Alderantziz.
Ildo honetan, berriro diot Jaurlaritzak hitzarmen bat egiteko gogoa duela bi administrazioen arteko ekimenak koordinatzeko eta abiadura handiko Europako sarearekin Euskadi ahalik azkarren lotzeko. Ez gara geldi egongo, ez baitugu nahi euskal gizarteak modernitatearen trena gal dezan.
Esparru horretan beste jarduera aipagarri batzuk ere izan dira: Garraio Jasangarriaren Plan Zuzentzailea onartzea eta Euskadiko Garraioaren Aginpide Legearen aurreproiektua idaztea. Era berean, behin betiko bultzada eman zaio mugaren bi aldeen arteko lankidetzarako proiektu enblematiko bati, Akitania Euskadi Plataforma Logistikoa osatu baitugu.

e) Gure konpromisoa sektore ekonomikoekiko, Euskal sektore energetiko sendotuz, Bizkaiko Badiako birgasifikaziorako planta eta ziklo konbinatuko zentral elektrikoa inauguratu eta martxan jarrita.
Halaber, Naturcorp-eko pribatizaio prozesua bukatu da, Europako Batasunak pribatizazio prozesu hori onartu baitu ekainaren 20an. Pribatizazio prozesua amaituta, Naturcop berria energia hornitzaile integrala bilakatuko da Euskadin eta bigarren gas hornitzailea izango da Estatuan.
Halaber, euskal ekonomiaren beste alor batzuk ere bultzatu dira: merkataritzaren alorra, sektore horretan 4.300 lanpostu sortu baitira; turismoaren alorra, aurtengo lehenengo zortz hilabeteetan 1.110.000 bisitariak izan baitira —euskal turismoaren marka berria—; edota nekazaritzako elikagaien alorra, lehen sektorerako 2003-2005 esparru estrategikoa garatuz.

V. atala: Aurrera doan herria
Nire hitzaldiaren lehenengo zati hau azken gogoeta batekin bukatuko dut: Euskadin aurrera doan herria da.
Batzuk alarmismoa eta frustrazioa sortzen saiatzen dira eta komunikabideak erabiltzen dituzte Euskadiko benetako egoera ekonomiko eta sozialari buruzko berri katastrofistak zabaltzeko. Horien guztien aurrean aldarrikatu nahi dut aurrera doan herri baten errealitate baikorra eta itxaropentsua.
2002. urteko ekitaldian gure ekonomia, nazioarteko eskaeraren beherakadaren ondorioz, %1,8 hasi zen, Estatuko batezbestekoa baino bi hamarren gutxiago, eta Europako batezbestekoa baino askoz gehiago. Baina datu horiek etorkizun zabalago batean jarri behar dira. Ikuspuntu honetatik, azken bost urteetan euskal ekonomia %3,8 hasi da bataz beste, Estatukoa a %3,2 eta Europakoa %2,1 hasi direnean. Frantzia, Italia eta Alemania baino gehiago, beraz.
Euskadiko egoera positiboa baieztatzeko Espainiako erakundeetako datu ofizialak erabiliko ditut.
Espainiako Estatistikako Institutu Nazionalak (EIN) 2000. urteari buruz argitaratu dituen azken datuen arabera, biztanleko bataz besteko errenta erabilgarrian Euskal Erkidegoa aitzindari da bizitza mailan Estatu osoan; eta EINek 2002. urteari buruz argitaratutako datuen arabera, Euskadik Europako bataz besteko errentaren %105a lortu zuen urte horretan.
Espainiako Bankuaren arabera, Euskadi da Estatu osoan zorrik gutxien duen Erkidegoa, BPGaren %2,2ko baita Euskadiren zorra; Estatuko bataz besteko zorra, ordea, BPGaren %6koa da, hau da , Euskadirena baino hiru aldiz handiagoa.
Gure langabezia kota %9an dago, Espainiako Biztanleria Aktiboaren Inkestaren arabera, bi puntu behetik Estatuko bataz bestekoarenaz alderatuz. Europako buru gara enplegua sortzen 1995etik eta gure historia osoko okupazio mailarik altuena lortu dugu: 895.000 pertsona aurtengo bigarren hilabetean; hau da, 1995ean baino 183.000 okupatu gehiago.
Hamar familia euskaldunetik seik senide guztiak dituzte lanean, CAIXAren txosten baten arabera, Estatistikarako Institutu Nazionalaren datuetatik abiatuta. Euskal langileen bataz besteko soldatak Estatuko altuenen artean daude eta Euskadin jubilazio pentsioak %30ean gainditzen du Espainiakoa, Gizarte Segurantzaren Institutu Nazionaleko datuen arabera.
Estatistikako Institutu Nazionalak baieztatzen du Euskadin beste erkidegoetan baino enpresa gutxiagok egin dutela kiebra aurtengo lehenengo sei hilabeteetan eta Euskal Erkidegoa Estatuko seigarrena dela enpresa kopuruan, 154.703 enpresa baitaude hemen.
Euskal Erkidegoko delinkuentzia tasa Espainiako bataz bestekoa baino 45 puntu beherago dago, Estatuko Fiskal Nagusiaren azken memoriaren arabera.

Bada, horixe da egoera; eta egoera horren berri emateko ez dut euskal erakundeen daturik erabili.
Nahikoa da, ez beldurtu gehiago euskal gizartea mehatxu ekonomikoa erabilita. Zailtasunak ditugu. Oraindik ere, azaldu ditudan arazo batzuentzako konponbidea falta zaigu. Indarkeriaren arazoa dugu; indarkeria elkarbizitzarako zama jasanezina da eta gure hazteko gaitasuna %10ean murrizten du, Harvardeko Unibertsitateak egin berri duen ikerketaren arabera.
Baina ezin da ukatu Euskadi martxan dagoen herri bat dela, etorkizuna duena. Indarkeria errotik kentzea lortzen dugun egunean, Euskadi aurrerapenaren eta elkarbizitzaren eredua izango da Europan. Horregatik, ziur nago bakea eta normalizazio politikoa lortzea dela gure inbertsio onena eta horretan ezarri beharko ditugu gure ahalegin guztiak.

Bigarren Zatia:

Gure konpromisoa Elkarbizitzarako Itun Politiko berria garatzeko

I. atala. Egindako bidea

a) Elkarrizketa irekirako eskaintza…
Duela urtebete, nire gogoa eta Jaurlaritzarena ere azaldu nuen, elkarrizketa politikoa, instituzionala eta soziala erabiliz, denon artean konponbideari ekiteko, elkar errespetatuta. Etenik gabe eutsi diot irekitzeko eskaintza horri, ez baztertzeko eskaintza horri eta elkarrizketa demokratikoa izateko eskaintza horri, eta Legebiltzar honetan ere eutsi nahi diot. Ajuria-Eneko ateak beti egon dira eta beti egongo dira irekita.

b) Elkarrizketarako eskaintza horri blokeorako estrategia sistematikoaz erantzun zaio.
Aldi desberdinetan antolatu izan da blokeorako estrategia hori eta aldi bakoitzak maila bat gehiago erantsi dio krispazioaren eskailerari, elkarrizketa normalizatua oztopatzea helburu bakartzat hartuta.

Maila horietako bat elkarrizketa ukatzea eta Proposamena manipulatzea izan da. Duela bi urtetik hona Lehendakariarekin hitz egin ez duen bakarra Alderdi Popularra izan da. Eta, gainera, honelako gezurrak aipatzen dira inolako lotsarik gabe: “Plan independentista” dela, “Askatasunez Elkartutako Estatua” nahi dugula, edo “ETAren Plana” dela.

Eskailerako beste maila bat oztopatzen saiatzea izan da. Honelako esaldiak erabili izan ziren eguneroko diskurtso politikoan hauteskunde aurretik: “eraiki dezagun horma bat Ibarretxe Planaren kontra”; edota PSOEko Askatasunen Idazkari Lopez Aguilar jaunaren proposamena “Ibarretxe Planaren aurka zerbitzu sekretuak erabiltzea”, El Socialista aldizkarian jasotakoa.

Udal hauteskundeen emaitzak oztopatze helburuen aurkakoak izan ziren eta irain eta mehatxuen eskaladan maila berri bat ekarri dute. Horren adierazle argiak, besteak beste, erabili diren esaldi hauek: “Legea bere ondorio guztiekin ezarriko da”, “neurri berezietara jo beharko da Eusko Jaurlaritza arrazoiaren bidean sarrarazteko” edo “erreferenduma galaraziko dugu kosta ahala kosta”. Esaldi horiek hemeroteketan aurki daitezke demokrazia defendatzen dutenak lotsa senti dezaten.

Tentsio estrategia horren mailarik larriena erakundeak desestabilizatzeko ahalegina izan da. Eusko Legebiltzarreko subiranotasunari egindako eraso zuzena izan da azkena.

Ez dakigu zein izango den hurrengo maila krispazioaren eskaileran, proiektu politikoen eztabaida normalizatua galarazteko; baina, esan ahal dugu gure esku dauden tresna politiko, sozial eta juridiko guztiekin defendatuko dugula gure erakundeen errespetua eta subiranotasuna. Lasaitasunez eta gizabidez bai; baina irmotasunez ere bai.

c) Dena dela, proposamenak “sustraiak egin ditu” euskal gizartean…
Martxan dagoen herri bat garelako; ez, geldirik dagoen herri bat. Eta gezurren, irainen eta deskalifikazioen gainetik, Elkarbizitzarako Proposamenak sustraiak egin ditu euskal gizartean. Gizarteak proposamen hau konponbidearen zatitzat hartu du.

Horregatik, gizarteak baietz erantzun du eta milaka ekarpen egin ditu. Hainbat foro unibertsitario, profesional eta sozialetan egindako eztabaidek eta mintegiek luze eta zabal aztertu eta eztabaidatu dute proposamena eta ekarpenak bidali dizkigute; horietako ekarpen asko argitaratu dira dagoeneko.

Halaber, 33.000 euskal familia baino gehiagok hartu dute parte prozesu honetan iritziak eta galderak idatzita bidaliz. Iritzi eta galdera horiek proiektua aberasteko balio izan dute eta proiektuari buruzko 130 galdera-ereduri erantzuna emateko aukera eman digute.

Euskadin, Estatuan eta kanpoan egindako ahalegin horrek parte hartze zabala izan duen proiektua garatzea ekarri du. Milaka ekarpen jaso ditugu ondoren aditzera emango dizkizuedan oinarriak garatzeko.

Eztabaida-prozesuaren eta izandako ekarpenen ondorio, gure eskumen eta erantzukizunaren jardunean, barne-adostasunerako ahalegina egin dugu, iazko irailean gizartearen aurrean geure gain hartu genuen konpromisoari erantzuna emateko. Horri dagokionez, Eusko Jaurlaritzaren izenean helaraziko dizuet Estatuarekiko Itun Politiko berriaren proposamena, Legebiltzar honetan Politika Orokorrari buruzko aurreko Eztabaidan aurreratu nituen 10 oinarriak garatuta.
Dena den, jakin ezazue proposamen honetan argi eta garbi biltzen diren alderdi eta eduki guztiak Euskal Estatutu Politiko berri baten testu artikulatuan gauzatuko direla ondoren; testu hori Jaurlaritzaren Kontseiluak onartuko du datorren urriaren 25ean, gaur egun indarrean dagoen Estatutua erreformatzeko legearen proiektu gisa, eta ondoren Legebiltzar honi aurkeztuko dio, proiektua ezagutu, aztertu, eztabaidatu eta bozkatzeko.

Elkarbizitzarako Itun Politiko berriaren Proposamenaren edukiak xehatzen hasi aurretik, zenbait kontsiderazio zehaztu nahi nituzke Proposamen hau kokatzeko:

Lehen Kontsiderazioa:
Eusko Jaurlaritzak legitimitate juridiko osoa du Legebiltzar honetan 1979an onarturiko Estatutua erreformatu eta aldatzeko proposamena aurkezteko.
46. artikuluan bilduriko estatutu-aurreikuspenen arabera egin dezake hori, Eusko Jaurlaritzari, Legebiltzarrari edo Estatuko Gorte Nagusiei Estatutua erreformatzeko ekimena esleitzen baitiete aurreikuspen horiek.
Eusko Jaurlaritzak horretarako legitimaturiko beste bi erakundeei eskubide hori baliatzeko gaitasuna ukatzen ez dienez, guk ere, trukean, ekimen hau gauzatzeko dugun legitimitate juridikoa errespetatu eta aintzat hartzea eskatzen dugu.

Bigarren Kontsiderazioa:
Eusko Jaurlaritzak legitimitate politiko eta sozial osoa du Proposamen hau egiteko.
Gobernu hau sentsibilitate politiko desberdineko hiru alderdik osatzen dute (EAJ-PNVk, EAk eta Ezker Batuak), eta legitimitate demokratiko eta instituzionalaren gordetzaile da, 684.000 botok babesten baitute, hau da, emandako botoen %47,7k. Datu konparatibo gisa, gaur egungo Espainiako Gobernuak, gehiengo absolutua duela, boto-emaileen %44,2en babesa du.
Proposamenak, azken batean, legitimitate sozial osoa du, euskal gizartearen gehiengo zabal baten eskaerari ?aldatzeko eskaerari, hain zuzen ere? erantzuten baitio, elkarrekiko errespetuan eta askatasunean oinarrituta gure etorkizuna erabakitzeko.

Hirugarren Kontsiderazioa:
Gobernuak eta Lehendakariak euskal gizartearekin duten konpromisoa da Proposamena. Hortaz, Proposamen hau ez da inola ere asmakizun bat edo "uda-gau bateko ametsa", baizik eta euskal herritarren aurrean harturiko eta gure Gobernu Akordioan bilduriko konpromiso bat; konpromiso instituzionala ere bada, Legebiltzar honetako Osoko Bilkuran joan den 2002ko uztailaren 12an onarturiko legegintzaldiari erantzuten diona.

Laugarren Kontsiderazioa:
Proposamena ez da haustura-moduan planteatzen, baizik eta elkarbizitza-moduan.
Hortaz, ez dugu aurkezten hausteko, baizik eta elkarrekin bizitzeko, elkar errespetatuz. Euskadi eta Estatu espainolaren arteko harreman adeitsua proposatzen dugu, Konstituzioaren interpretazio ireki eta malguari erantzunez, haren lehenengo xedapen gehigarriaren eta bigarren xedapen indargabetzailearen arabera, eta Gernikako Estatutuaren xedapen gehigarrian aurreikusitakoari jarraiki.
Gure planteamendua harremanerako eredu politiko berria da, euskal gizartearen borondate demokratikoan eta Euskal Herriaren eskubidea historikoen errespetu eta eguneratzean oinarriturikoa. EstatutuaK eta Konstituzioak jaso dituzte eskubide horiek.
Ez dago gainditu ezin daitekeen zailtasun juridikorik hartarako borondate politikoa izanez gero. Ez da egia legezko testuek Itun politiko berri bat lortzea saihesten dutenik. Ez ditzagun oztopo juridikoak aitzakiatzat har. Euskal gizartearen gehiengoa antolamendu juridikoan sar daiteke, eta bertan sartuta behar du egon, gainera. Herritarren eta herrien borondate demokratikoari erantzun behar diete arauek, eskubidea gizarteen zerbitzurako tresna baita, elkarbizitza hobetzeko.

Bosgarren Kontsiderazioa:
Eztabaidarako eta ekarpenetarako irekita dagoen proposamena da.
Aurkezturiko proposamena ez da, ez EAJ-PNVren, ez Eusko Alkartasunaren, ez Ezker Batuaren proposamena, eta ez ditu haien estatutuak ordezkatzen; Eusko Jaurlaritzaren proposamen instituzionala da, horrek duen garrantzi osoarekin, eta, horrenbestez, ez dio amaierarik ematen eztabaida politiko eta sozialari. Konponbidearen zati garrantzitsu bat da, ez, ordea, konponbide osoa. Ordezkaritza parlamentarioa duten alderdi guztiak, Gobernu hau osatzen duten alderdiak barne, legitimatuta daude kontsiderazio eta ekarpenak planteatzeko eztabaida parlamentarioan. Eusko Jaurlaritzak aurkezturiko abiapuntua da proposamena, lehen komatik hasi eta azkeneraino, eta eduki guztia zuzendu egin daiteke, aldaketa horiek hasiera batean aurkezturikoak baino adostasun handiagoa badute.

Seigarren Kontsiderazioa:
Proposamen demokratikoa da.
Garapen demokratikoak gidatzen du prozesu guztia eta haren azken emaitza.
Demokrazian, edozein proiektu aurkeztu eta defendatu daiteke modu baketsu eta demokratikoan, azken batean euskal gizartea izango baita ?gizartearen herritar guzti-guztiak, alegia? boto pertsonal eta aldaezinaren bidez, nahi dugun harreman eta elkarbizitza eredua berretsiko duena, barne-mailarako zein Estatu espainolarekiko.

Zazpigarren Kontsiderazioa:
Proposamen modernoa da Euskadi Estatuarekin, Europarekin eta munduarekin erlazionatzeko.
Europako araudiak ez du inola ere saihesten edo debekatzen atxikimendu librean eta subiranotasun konpartituan oinarrituriko barne harremanetarako eredurik Euskadiren eta Estatu Espainolaren artean. Ez du horrelakorik saihesten; aitzitik, sustatu eta bultzatu egiten ditu Estatu desberdinetako eskualde eta lurraldeen arteko mugaz gaindiko lankidetza-harremanak, lotura kultural, historiko eta ekonomiko komunak badituzte eskualdeok eta lurraldeok.
Hortaz, ez dezagun Europa aitzakiatzat erabili.
Entitate azpiestatalek, eta nazionalitate eta eskualdeek Europako Batasuneko erabakitzeko organo eta prozesuetan duten presentzia normalizatua propio bilduta dago Europako Batasuneko araudian, eta bere-berean aplikatzen dute hori estatu kide askok.

Zortzigarren Kontsiderazioa:
Proposamenak ez die ezer ukatzen Estatu espainolean dauden beste nazio eta eskualdeei, eta ez ditu ezertara behartzen.
Proposamenak ez du aurretik juzgatzen, ezta baldintzatzen ere, Estatu espainolaren egungo ereduaren garapena.
Proposamena bateragarria da Estatu osatu, nazio anitz eta asimetrikoarekin, eta ez dagokigu guri aurretik juzgatzea Estatu-ereduaren garapena eta beste herriek legitimoki eman nahi dioten joera. Proposamena ez dugu planteatzen besteak gure bidea jarraitzera behartzeko, ezta euren bideari jarraitzea saihesteko ere. Elkarbizitza-formula bat aurkitu nahi dugulako egiten dugu, euskal gizartearen borondateari erantzuteko eta Estatu espainolean gure nortasun nazionalaren errespetua bermatzeko.

Bederatzigarren Kontsiderazioa:
Nafarroaren eta Iparraldearen borondatea errespetatzen duen Proposamena da.
Aurkezten dugun Proposamenak Euskal Erkidegoa, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako Lurralde Historikoek osaturiko erkidegoa, biltzen du soil-soilik, Estatu espainolarekiko harremaneko Itun Politiko berri batean. Ikuspuntu horretatik abiatuta, argi eta garbi adierazten da Iparraldeko eta Nafarroako Foru Erkidegoko herritarrekiko errespetua, haiek erabaki dezaten nolako esparrua nahi duten kanpo eta barne harremanetarako. Eta proposamen horrek, zalantzarik gabe, gehiago errespetatzen ditu bakoitzaren erabaki demokratikoak Konstituzio espainolak biltzen duen "inkorporazioaren" aukerak baino.

Hamargarren eta azken Kontsiderazioa:
Euskal Herriak bere etorkizuna askatasunean eta demokrazian erabakitzeko duen eskubidea errespetatzen du Proposamenak.
Elkarbizitzaren eta demokraziaren oinarrietako bat herriek etorkizuna erabakitzeko duten eskubidea da, eta propio bilduta dago hainbat nazioarteko hitzarmenetan: Giza Eskubideen Deklarazio Unibertsalean, Nazio Batuen Erakundearen Gutun Eratzailean eta Eskubide Ekonomiko, Sozial eta Kulturalen Nazioarteko Itunean, baita Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Ituna ere, horiek guztiak Espainiako Erresumak berretsi ditu.
Euskadiri dagokionez, eskubide hori instituzionalki ere aldarrikatu zuen Eusko Legebiltzarraren gehiengo absolutuak 1990eko otsailaren 15ean.
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _

Kontsiderazio horiei jarraiki, Elkarbizitzarako Itun Politiko berriaren edukia azalduko dut ondoren.

1.- Sarrera
Euskal Erkidegoaren Estatutu Politiko berriak sarrera izango du, eta bertan hiru zutabe eta Deklarazio Politiko bat bilduko dira.

Itun Berriaren zutabeak:
Lehen zutabea:
Euskal Herria nortasun propioa duen herri bezala existitzen da Europako herrien multzoan, eta ondare historiko, sozial eta kultural bereziaren gordetzaile da; zazpi lurraldetan ezarrita dago geografikoki, gaur egun hiru esparru juridiko-politikotan eta bi estatutan.
Bigarren zutabea:
Euskal Herriak bere etorkizuna erabakitzeko eskubidea du. Eskubide hori Eusko Legebiltzarrak 1990eko otsailaren 15ean gehiengo absolutuz onartu zuen, herrien autodeterminazio-eskubideari jarraiki. Herrien autodeterminazio eskubide hori Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Itunean, eta Eskubide Ekonomiko, Sozial eta Kulturalen Nazioarteko Itunean ere onartzen da.
Hirugarren zutabea:
Euskal Herriari bere etorkizunari buruzko erabakiak hartzeko duen eskubidea baliatzeko, gaur egun Euskal Herriari egitura ematen dioten esparru juridiko-politikoetako herritarrek euren etorkizunaz erabakitzerakoan zein iritzi duten jakinarazteko eskubidea errespetatu behar da. Hau da, gaur egungo Euskal Autonomia Erkidegoko herritarren erabakia, Nafarroako Foru Erkidegoko herritarren erabakia eta Iparraldeko euskal lurraldeetako erabakiak errespetatu behar dira.
_ _ _ _ _ _ _ _ _

Deklarazio politikoa:
Hiru zutabe horiekin ados egonik eta Euskal Herria osatzen duten heinean, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako lurraldeek osaturiko egungo Euskal Autonomia Erkidegoko herritarrok, gure borondate demokratikoa gauzatuz eta Gernikako Estatutuan eta Konstituzio espainolean bilduta dauden gure eskubide historikoen errespetu eta eguneratzearen indarrez, Elkarbizitzarako Itun Politiko berri bat gauzatzeko dugun borondatea adierazten dugu.

Itun Politiko hau estatu espainolarekiko harremanetarako eredu politiko berri baten proposamenean gauzatzen da. Eredu hori atxikimendu librean oinarritzen da eta bateragarria da estatu konposatu plurinazional eta asimetriko baten garatzeko aukerarekin.

2.- Itun berriaren oinarrien garapen artikulatua:

Gure nortasun nazionalaren onespen juridikoa, gure etorkizuna erabakitzeko eskubidea eta euskal herritarren funtsezko eskubide eta betebeharren defentsa... (1. oinarria).
Euskal Herria, herri bezala, historiaren hastapenetatik existitzen da, nortasun propioarekin existitu ere. Horregatik, eta Euskal Herriko kide garen heinean, egungo Euskal Autonomia Erkidegoa osatzen duten lurraldeetako herritarrok —Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Lurraldeetako herritarrok— gure etorkizuna erabakitzeko eskubidea aldarrikatzen dugu.
Eskubide demokratiko utziezina da hori; izan ere, erabakitzeko ahalmena ukatzen digunak, lehendabizi herri bezala dugun nortasuna ukatu beharko digu, eta ondoren, ebidentzia gainditu ondoren, demokrazia ukatzen jarraitu beharko du, gure etorkizuna erabakitzeko eskubidea ukatzen jarraitzeko.
Ondorioz, oinarri honen garapenak euskal naziotasunaren onespen ofiziala eta euskal herritarrok beren etorkizuna erabakitzeko eskubidea jasotzea dakar.
Era berean, oinarri honetan, honako konpromiso hau garatzen da: euskal erakundeek euskal herritar guzti guztien funtsezko eskubide eta askatasunen gauzatzea zaindu, defendatu eta bermatzeko hartutakoa, bereziki giza eskubideekin, gizarte zibilaren parte-hartzearekin eta gobernu onerako eta administrazio eraginkorrerako eskubidearekin lotura handiagoa duten eskubideak eta askatasunak kontuan izanik.
Hori lortzeko, proposamenaren erregulazio artikulatuan ondoko alderdi eta edukiak hartzen dira kontuan, besteak beste:

Erabakitzeko eskubidearen gauzatze demokratikoaren artikulazioa:
Euskal herritarren erabakitzeko eskubidea gauzatzeko funtsezko tresna denez gero, Eusko Legebiltzarrari erreferendum bidez kontsulta demokratikoen burutzapena arautu eta kudeatzeko ahalmena esleitzen zaio.
Jakina, kontsulta demokratikoak egiteko ahalmena ez da Estatuaren egituraren funtsezko elementu bat. Beraz, erabakitzeko dugun eskubidea gauzatzea, Konstituzioaren lehen xedapen gehigarriarekin eta euskal gizartearen autogobernurako borondate demokratikoarekin koherentea da.

Kanadako Auzitegi Gorenak indarrean dagoen nazioarteko zuzenbidea interpretatuz eman duen epaiarekin bat etorriz, autodeterminazio-eskubidea aldebakar gisa ez gauzatzeko konpromisoa eta Estatuarekin negoziazio eta ituntze-prozesu bat abiarazteko onespen esplizitua jaso dira.
Ildo honi jarraituz, egiten diren kontsultek Estatu espainolarekiko harreman politikoaren eredua eta erregimena eta Estatutu berrian arautzen diren Europa eta nazioarte-mailako harremanak osorik edo neurri handi batean aldatzea proposatzen dutenean, eta euskal herritarrek, beren erabaki librearen gauzatze demokratikoan, gai horri buruzko borondate argia eta nabaria adierazten badute, euskal erakundeek eta Estatukoek negoziazio-prozesu bat bermatzeko konpromisoa hartuko dute, euskal gizartearen borondate demokratikoa modu adostuan gauzatzeko aukera emango duten baldintza politiko berriak ezartzeko.

Euskal herritartasuna aitortzea
Euskal herritar izaera formalki aitortzen zaie Euskal Erkidegoko edozein udalerritan auzotartasun administratiboa duten pertsona guztiei. Honela, euskal herritar guztiek eskubide eta betebehar berberak izango dituzte, inolako diskriminazio-motarik gabe. Horretarako, euskal botere publikoek euskal herritarren funtsezko eskubideen gauzatzea eta defentsa zainduko dituzte Euskal Erkidegoaren esparruan.
Era berean, Eusko Legebiltzarrari esleitzen zaio Euskal Erkidegoko bizitza politiko, ekonomiko eta sozialean euskal herritarren parte-hartze eta ordezkatzearekin erlazionaturiko funtsezko eskubideen garapen konstituzionala, horretarako alderdi politikoen, erakunde sindikalen eta enpresa-elkarteen sorkuntza eta onespena arautuz.

Euskal nazionalitatearen onespena
Estatu espainolaren nazio-aniztasunaren arabera, akusazio demagogiko faltsuak saihestu nahi ditugu, euskal nazionalitate baten existentzia eta onespena dela eta. Ildo horretan, ofizialki ezartzen da euskal nazionalitatearen onespena euskal herritar guztientzat, nazionalitate espainolaren baliozkotasun berarekin. Ez da inor diskriminatua izango bere nazionalitatearen ondorioz, eta ezin izango zaio berau arbitrarioki ukatu.
Eusko Legebiltzarrak euskal nazionalitatea arautzeko ematen duen Legeak, Estatuak nazionalitate espainola eskuratu, galdu edo egiaztatzeko eskatzen dituen betebehar berberak eskatuko ditu. Euskal nazionalitatea erabat bateragarria izango da nazionalitate espainolarekin, eta beraz, ez da beharrezkoa izango nazionalitate espainolari uko egitea euskal nazionalitatea lortzeko, eta alderantziz.

Giza Eskubideak eta Askatasunak
Estatutu Politiko berriak lehentasuna ematen die giza eskubideen eta askatasunen defentsa eta babesari.
Horretarako, Eusko Legebiltzarrak giza eskubideen eta askatasunen defentsa eta babesari buruzko kapitulu bat jasoko du berariaz, euskal herritarren Eskubide eta Betebehar Zibil eta Politikoen Gutun baten onespenaren esparruan. Gutun horrek Konstituzioan, eta Europar Batasunaren Tratatuetan eta Giza Eskubideen Nazioarteko Tratatuetan biltzen diren eskubide eta betebeharrak jasoko ditu.
Era berean, Legebiltzarraren Garapen Lege batek Giza Eskubideen eta Askatasunen Behatoki baten sorkuntza arautuko du, pertsona guztien giza eskubideen bereizketarik gabeko defentsa zainduko duen tresna independente gisa.

Gizarte zibilaren parte-hartzea
Euskal herritarren eskubideen artean, Estatutu Politiko Berrian gizarte zibilaren parte-hartzea artikulatzen da, hala esparru sozio ekonomikoan nola euskal erakundeen ekintza politikoa osatzen duten gainerako gizarte, kultura eta hezkuntza-arloetan. Era berean, herri-ekimen legegilearen funtsezko elementuak arautuko dira Legebiltzarrean.

Gobernu Onerako eta Administrazio Onerako eskubidea
Halaber, atal espezifiko bat sortuko da euskal herritar guztiei Administrazioaren funtzionamendu gardena, informaziorako eskubidea eta zerbitzu publikoen kudeaketan eraginkortasuna eta efikazia bermatzeko obligazioa aitortu eta bermatuko dizkiena.

Nafarroako Foru Erkidegoarekin eta Iparraldeko Euskal Lurraldeekin harremanak izateko askatasuna (2. eta 3. oinarriak).
Oinarri hauen garapena Euskal Erkidegoko, Nafarroako Foru Erkidegoko eta Iparraldeko herritarrek, Euskal Herria osatzen duten heinean, beren garapenerako eta ongizaterako egokienak iruditzen zaizkien lotura politikoak eta barne-harremanak ezartzeko duten eskubidean oinarritzen da. Muga bakarra beren borondatea izango da.
Ikuspuntu demokratikotik, zein arrazoi argudiatu daiteke Euskal Erkidegoko, Nafarroako Foru Erkidegoko eta Iparraldeko herritarrek beren harreman politiko, ekonomiko, sozial eta kulturalak estutu nahi badituzte, hori eragotzi, zaildu edo debekatzeko? Nor mintzen dugu?
Norberaren erabaki demokratikoak errespetatzeko premisa horretan oinarrituz, planteatzen duguna oso erraza da:
Lehena: Euskal Erkidegoak eta Nafarroako Foru Erkidegoak egokientzat jotzen dituzten udal eta lurralde mailako lotura politikoak eta barne-harremanak ezarri ahal izatea. Muga bakarra bi erkidego horietako herritarren borondatea izango da.
Bigarrena: Ondorioz, Estatuak legezko trabarik ez jartzea borondate demokratikoari eta bi erkidegoen artean Lankidetza Hitzarmenak eta Akordioak egitea errespetatzea.
Hirugarrena: Gaur egungo Gernikako Estatutuak eta Konstituzio espainolak Nafarroak nahi badu, Euskal Autonomia Erkidegoan sartzeko aukera izatea biltzen badute ere, jakinarazi nahi dizuet gure asmoa aurreikuspen hauek hobetzea dela, betiere alderdien borondatea errespetatuz. Hala, adierazten dugu inork ez duela inoren proiektu politikoan sartu beharko. Ondorioz, Euskal Erkidegoko eta Nafarroako Foru Erkidegoko herritarrok etorkizunean askatasunez eta demokratikoki inoiz erabakitzen badugu baterako proiektu politikoak edo egitura politikoak eraikitzea, euren izaera eta intentsitatea edozein izanik ere, guk geuk erabaki dugulako izango da, lehendabizi nork bere etxean, eta gero denok elkarrekin.
Laugarrena: Iparraldearekiko harremanei dagokienez, Estatutu Politiko berrian bi aldeko tratatu eta akordioak sinatzeko ahalmena planteatzen da, harremanak eta lankidetzarako tresnak udal eta lurralde mailan estutzea ahalbidetzeko, Europa osoan hainbeste aplikatzen ari den mugaz gaindiko lankidetzaren ahalmenak erabilita.

Euskal Botere Judizial Autonomo baten konfigurazioa (4. oinarria).
Oinarri hau garatzeko, botere judizial autonomoa gauzatzea planteatzen da, Botere Betearazlearekin eta Legegintzako Boterearekin batera euskal autogobernuaren botereak osatzeko.
Gure berezitasun politikoa Botere Judizial autonomo batean ere modu zuhur eta arrazionalean gauzatzea nahi dugu. Euskaldunok erabaki ahal izan dezagun nola nahi dugun antolatu eta kudeatu hobeto Justizia-administrazioa; euskal epaile eta magistratuek gobernu-organo propioak izan ditzaten, eta, azken finean, euskal gizarteak harreman naturalagoa izan dezan Justiziarekin.

Botere Judizial autonomo baten erregulazioa Euskadiko Auzitegi Nagusia euskal justizia-antolamenduaren gailurtzat hartzea eta onestea da, eta Auzitegi Gorenari doktrina bateratzeari eta eskumen zein jurisdikzio gatazketan aditzeari buruzko atribuzioak gordeko zaizkio. Auzitegi Gorenarentzat atribuzio hauek gordetzeak, Estatu osoan dituzten arau prozesal eta oinarrizko eskubide berberak aplikatzeko bermearekin batera, zalantzarik gabe jurisdikzio batasuna eta independentziarekiko errespetu zorrotza bermatzen dute. Gainera, Estatuko eta Europako eremuarekiko lankidetza-esparru bat ezartzen da.
Argudio hauetan oinarrituta, proposamenaren erregulazio artikulatuak, besteak beste, ondoko alderdiak biltzen ditu:

- Euskal antolamendu judizialak Euskadiko Justizia Auzitegi Nagusia du gailurra eta bertan agortuko dira ondoz ondoko auzialdi prozesalak.
- Euskal Erkidegoko organo jurisdikzionalen eskumena ordena, auzialdi eta maila guztietara zabaltzen da, aplikaturiko zuzenbidea edozein izanik ere, eta salbuespenik gabe, hau da, gaur egun Auzitegi Nazionalak dituen eskumenak barne.
- Auzitegi Gorenaren ardura doktrina bateratzea eta eskumen zein jurisdikzio gatazketan aditzea izango da. Halaber, funtsezko eskubideak babesteko, Auzitegi Konstituzionalari eta Giza Eskubideen Europako Auzitegiari dagokien jurisdikzioa onespen da.
- Euskal Kontseilu Judizial bat eratuko da, Euskal Erkidegoko Botere Judizialaren gobernu-organo gisa, eta bere eginkizunak zein eskumenak Estatuko Botere Judizialaren Kontseilu Nagusiarekiko lankidetzan beteko ditu.
- Euskal Kontseilu Judizialak Justizia Auzitegi Nagusiko Presidentea, Sala, Entzutegi eta Dekano Presidenteak izendatuko ditu, eta Botere Judizialaren Lege Organikoan ezarririko funtsezko irizpideak garatzea eta aplikatzea egokituko zaio, Euskal Erkidegoko idazkarien, epaileen, magistratuen eta fiskalen hautaketa, hornitzea, karrera, prestakuntza, diziplina-erregimena eta ordainsariei dagokienez, kontuan izanda euskal zuzenbidea eta Euskara ezagutzea lehenetsiko direlarik.
- Euskal Kontseilu Judizialaren osaera Eusko Legebiltzarraren Lege batek arautuko du. Lege horren irizpideak independentzia eta osaera mistoa izango dira.
- Euskadiko Justizia Auzitegi nagusiko fiskalburua Euskal Kontseilu Judizialak izendatuko du. Eusko Legebiltzarreko lege batek Ministerio Fiskalaren funtzionamendua arautuko du Euskal Erkidegoaren eremuan eta lege guztien defentsa esleituko dio.
- Justizia-administrazioari dagokionez, Euskal Erkidegoak ahalmen betearazle guztiak erabiliko ditu, Estatuan indarrean dauden printzipio prozesal guztiak aplikatuta. Espainiako Justizia Ministerioarekin lankidetza-esparru bat ezarriko da Estatuko eta Europako eremuko lankidetza bermatzeko.
- Justizia Administrazioaren zerbitzupeko langileen funtzionario-kidegoak Eusko Legebiltzarreko lege batek arautuko ditu.
- Ertzaintzak Polizia Judizial gisa jardungo du, Botere Judizialaren zerbitzupean.

Azken batean, ez dugu batasun jurisdikzionala zalantzan jartzen, ezta Auzitegi Gorenaren irudia ere; izan ere, honi egokituko zaio Euskal Erkidegoko eta Estatuko organo judizialen arteko doktrina-batasuna eta jurisdikzio-gatazkak aditzea.
Planteamendu hau egiten dugu, gure proposamenak Botere Judizialari buruzko lege organikoetan aldaketak egitea eragingo duela jakinik. Hala ere, inork ezin izango du esan lege organikoei aldaketak egitea proposatzea Konstituzioaren kontrakoa edo Estatu demokratiko baten funtsezko egituraren aurkakoa dela, hori egia ez esatea izango bailitzateke.
Are gehiago, proposaturiko neurri asko Botere Judizialaren Kontseilu Nagusiak berak ere aztertu izan ditu, Estatuko Justiziaren zerbitzu publikoa hobetzeko asmoz.

Gure nortasuna bermatzea eta gure autogobernuan sakontzea (5, 6, 7 eta 8. oinarriak).

Euskal Erkidegoan Botere Publikoaren jardunaren funtsezko muina osatzen duten lau oinarriei tratamendu komuna emango diet. Oinarri hauetan biltzen dira barne-instituzionalizazioarekin, gure nortasun propioarekin eta gure autogobernuan sakontzearekin zerikusi zuzena duten alderdiak. Bestela esanda, gure gizartearen ongizatearekin.
Gaur egun dauzkagunak baino eskumen gehiago izan nahi ditugu, euskal gizartearen gehiengoak hori nahi duelakoan baikaude. Baina autogobernu gehiago ez ezik, autogobernu hobea ere izan nahi dugu.
Euskal erakundeek politika, ekonomia, azpiegitura, kultura, lan eta gizarte antolamendua ezartzeko duen ahalmena ez dugu nahi Estatuaren aldebakarreko interpretazioaren araberako adierazpen nominal hutsa izatea; ahalmen hori benetako errealitate objektiboa izatea nahi dugu.
Horretarako, Estatutu politiko berrian Estatuak Euskadin zein politika eta eskumen esklusibo dituen argi definitzea proposatuko dugu. Zein politika eta eskumen esklusibo dituzten euskal erakundeek, eta euskal erakundeen zein politika eta eskumen esklusibok duen lankidetzako berariazko erregimena. Hori guztia, elkarrenganako errespetuz, eginkizunen bikoizketa saihesteko, eta ondorioz, euskal herritarrei emandako zerbitzu publikoen kudeaketa eta prestazioa modu eraginkorragoan egiteko.
Ez dadila inor saia gure planteamendua eskumen-banaketa geure kasa finkatzeko saiakera gisa aurkezten. Aurkeztu dugun proposamena, nolanahi ere, Ganbera honetan eztabaidatu beharko da, ondoren Eusko Legebiltzarreko gehiengo absolutuak onartu beharko du; gero, Estatuarekin negoziatu beharko dugu, eta azkenik, euskal gizarteak berretsi beharko du.
Planteamendu honi jarraiki, Estatuaren eta euskal erakundeen artean botere publikoa ondoren adierazten den bezala banatzea proposatzen dugu:

I.- Estatuaren politika publiko esklusiboak Euskal Erkidegoan

I. 1.- Euskal Erkidegoaren eremuan Estatuaren esku geratuko dira, izaera esklusiboz, ondoko politikak eta arloak:

- Espainiar nazionalitatea, atzerritartasuna eta asilo eskubidea; nolanahi ere, emigrazio eta inmigrazio politikak partekatuak izango dira Euskal Erkidegoko gizarte-politiketan duten eraginaren arabera.
- Defentsa eta indar armatuak.
- Arma eta lehergailuen produkzio, merkataritza, edukitza eta erabilera erregimena.
- Moneta-sistema.
- Aduana eta muga-zergen erregimena.
- Merkataritza-nabigazioa, ontzien banderatzea, aireontzien matrikulazioa eta aire-espazioaren kontrola.
- Nazioarteko harremanak, Estatutu honetan Euskal Erkidegoari aitortzen zaizkion kanpo eragineko jardunak aparte utzi gabe.

I. 2.- Era berean, Euskal Erkidegoaren eremuan, jarraian adieraziko ditugun eremuetan legeria komuna ematea dagokio Estatuari; nolanahi ere, euskal erakundeek ahalmena izango dute legeria hori garatu eta bere funtsezko zuzenbideari egokitzeko, eta betearazpen-ahalez baliatzeko.

- Zigor, espetxe eta auzibide legeria, euskal funtsezko zuzenbidearen berezitasunak aparte utzi gabe.
- Merkataritza-legeria; nolanahi ere, merkataritzako kontratu-betebeharren oinarriak eta kontratuen eta administrazio-emakiden betebeharrak garatuko dira.
- Legeria zibila, foru zuzenbide pribatu zibila (edo Euskadiko zuzenbide pribatu propioa) aparte utzi gabe.
- Jabetza intelektualaren eta industrialaren legeria.
- Pisuak eta neurriak, metalen kontrastea eta ordu ofizialaren finkapena.

Estatuak bere lurralde-eremuan garatzen dituen politika esklusiboei dagozkien karga orokorrei erantzungo die Euskal Erkidegoak, Kontzertu Ekonomikoaren esparruan zehaztutako kupo orokor baten ekarpenaren bidez.

II.- Euskal erakundeen politika publiko esklusiboak

Euskal erakundeen eskumenak izango dira Estatutu Politiko berrian Estatuarentzat berariaz gorde ez diren politika publikoak.
Horrela beraz, ondoko politika publikoei lotutako arlo eta eskumen guztiak dagozkio Euskal Erkidegoari izaera esklusiboz:
<